و نقاشي و تذهيب كتب دست نويس نگاشته است

کمال اراستگی

مجموعه شخصي دكتر ناصر خليلي بزرگ ترين و جامع ترين مجموعه اختصاصي يافته به دست نوشته هاي قرآني است· محل نگارش نمونه هاي اين مجموعه كه كتابت قرآن را از قرن اول تا چهاردهم هجري قمري، به طور كامل معرفي مي كند، سرزمين هايي است كه از اسپانيا تا چين را دربرمي گيرد· دست نوشته هايي كه پيش از 1600 ميلادي كتابت شده در سه مجلد ارائه شده است· جلد چهارم خود مشتمل بر دو مجلد است : مجلد نخست اصولاً به قرآن هاي عثماني ايراني و هندي قرون 11 و 12 هـ ق اختصاص يافته، اما دست نوشته هاي متعلق به بيرون از قلمرو جهان اسلام، از جمله سواحلي در شرق آفريقا، همچنين بخش هايي از قرآن هاي جديدتر مراكش و سرزمين ساحل در جنوب را نيز دربرمي گيرد· مجلد دوم به دست نوشته هاي كتابت شده در بعد از سال 1800 ميلادي در ايران و امپراتوري عثماني اختصاص يافته است· اين دو كتاب نشان دهنده ي اوج قدرت و شكوفايي فرهنگ اسلامي در سال هاي بعد از 1600 ميلادي، يعني مقطعي است كه معمولاً از آن با عنوان دوران ركود و افول قرآن نگاري ياد كرده اند· بخش نخست دربرگيرنده ي شرح 78 دست نوشته ي قرآني و ده مقاله ي تحليلي در مورد رخ دادهايي است كه خود باعث پديداري زمينه ها و شيوه هاي جديد قرآن نگاري شده است· درباره ي كتابت قرآن در چين تاكنون تحقيقي صورت نگرفته، اما مقاله اي كه به قرآن هاي عثماني قرون 11 و 12 هـ ق اختصاص يافته، نخستين تلاش در توضيح چه گونگي توسعه قرآن نگاري در اين دوره است؛ اين تحقيق نتيجه ي درآميختن اطلاعات به دست آمده از متن دست نوشته ها و نيز تأليفات نويسندگاني چون مستقيم زاده است

دكتر ناصر خليلي گردآوري اين مجموعه از آثار هنر اسلامي را 20 سالِ پيش آغاز كرد· او مي خواست مجموعه اي پر تعداد از به ترين آثاري كه تصويرگر فرهنگ جهان اسلام باشد، جمع آوري كند· وي با هدف تقويت درك جهانيان از هنر اسلامي، به انتشار اين مجموعه ي ده جلدي نفيس و مفيد دست زد؛ مجموعه اي كه در برگيرنده ي توضيحات آموزشي دقيق و تصاوير زيبا بوده و با نگاهي تاريخي، ارزيابيِ جامعي از اين آثار ارائه مي دهد· در باره اين نمونه هاي هنري، مطالعات علمي بسياري صورت گرفته و از روي همه ي دست نوشته ها نسخه برداري شده است· برنامه هايي درحال بررسي است تا موزه اي مخصوص هنر اسلامي ساخته شود· محلي كه نهايتاً اين مجموعه را نيز در خود جاي خواهد داد· دكتر خليلي در دانشگاه لندن صاحب كرسي هنر و باستان شناسيِ اسلامي و در دانشگاه آكسفورد عضو هيئت تحقيق هنر اسلامي است· همچنين او را به پاس داشت فعاليت هاي تحقيقاتي و نقش مؤثرش در اين زمينه، به عضويت افتخاري دانشگاه لندن پذيرفته اند

دكتر ديويد جيمز در كتاب خانه ي چستربيتي متصدي بخش كتب اسلامي، در دانشگاه دوبلين استاد زبان عربي و در زمينه ي دست نوشته هاي عربي و فارسي، خاصه قرآن هاي دست نويس، در سطح بين المللي چهره اي شناخته شده است· مهم ترين تأليفات او عبارت است از: «نقاشي عرب» (دهلي نو، ادينبورگ1976)؛ «قرآن ها و جلدهاي كتاب خانه چستربيتي» (لندن 1980) و «خوش نويسي اسلامي : نگارش معنوي و دنيوي» (جنوا 1988)· جديدترين اثر وي «قرآن هاي عصر مماليك»، به مطالعه پيرامون يكي از غني ترين دوره هاي تاريخ كتابتِ قرآن پرداخته، در 1989 به چاپ رسيد· وي همچنين درمجلات وفصل نامه هاي مختلف اروپايي  وآمريكايي، مقالات متعددي در زمينه ي خوش نويسي اسلامي